Het ligt op het puntje van mijn tong: als een woord even weg is

Wat de uitdrukking betekent

“Het ligt op het puntje van mijn tong” zeg je als je een woord kent, maar het op dat moment niet kunt zeggen. Het zit er wel, je voelt het bijna, maar het komt niet naar buiten. Je weet hoe het ongeveer klinkt, soms hoeveel lettergrepen het heeft, soms met welke letter het begint. En toch: niets.

Het mooie is dat de uitdrukking zelf zo precies is. Het woord is niet weg. Het ligt klaar, vlak achter je tanden, en het hoeft er alleen nog uit.

Iedereen doet het

Het overkomt iedereen, jong en oud, op een verjaardag, aan de telefoon, midden in een verhaal. En iedereen heeft zijn eigen manier om zich eruit te redden.

Je zegt “dinges”, of “dat ding”, of “hoe heet het ook alweer”. Je knipt met je vingers, alsof het woord zich dan laat lokken. Je kijkt naar het plafond. En vaak, heel vaak, begin je te omschrijven: “Dat ding waarmee je plakjes van de kaas haalt.” En dan zegt iemand anders: “Een kaasschaaf?” En jij: “Ja! Een kaasschaaf.”

Wat is daar eigenlijk gebeurd? Jij kende het woord niet meer, maar je kende alles eromheen. Waar het ligt, waar het voor dient, wat je ermee doet. En dat was genoeg om iemand anders, of jezelf, naar het woord te leiden.

De omweg is de kortste weg

Wie krampachtig op het woord zelf blijft zoeken, raakt het vaak alleen maar verder kwijt. Het voelt als een deur die op slot zit. Je kunt eraan blijven rammelen, maar handiger is het om om het huis heen te lopen en een raam te zoeken.

Omschrijven is dat raam. Je denkt niet meer aan het woord, maar aan de keuken, aan het mes, aan de plakjes op je boterham. En ineens is het er weer.

Er bestaat een spel dat van precies die omweg een spelletje maakt. Je zoekt een geheim woord, en je mag zoveel woorden noemen als je wilt. Bij elk woord hoor je hoe warm je bent: hoe dicht het in betekenis bij het geheime woord ligt. Dus niet in letters, maar in betekenis. Precies zoals bij een woord op het puntje van je tong.

Zo ziet dat eruit met kaasschaaf als geheim woord (de graden zijn een voorbeeld):

1. gereedschap28 °Ckoel: een ding voor in de hand
2. keuken47 °Clauw: we zijn in de goede kamer
3. mes62 °Cwarm: iets om mee te snijden
4. boterham74 °Cheet: waar het op terechtkomt
5. plakje87 °Cgloeiend heet: wat het maakt
6. kaasschaafGevonden!

Je ziet het: dit is precies hoe je je eruit praat als het woord even weg is. Eerst de grote wereld, dan de kamer, dan wat je ermee doet. Elke stap maakt het warmer.

Welk woord ligt bij jou vandaag op het puntje van je tong?

Raden

Je woord gaat meteen naar het spel van vandaag.

Waarom het een fijn gevoel is

Een woord dat ineens terugkomt, geeft een klein schokje van plezier. Bijna iedereen zegt het hardop: “Ja, dát bedoel ik!” Het is het gevoel van een sleutel die eindelijk in het slot draait.

Dat gevoel kun je opzoeken. Wie elke dag een woord zoekt op betekenis, krijgt elke dag zo’n moment. Eerst ijskoud, dan lauw, dan het geduld om rond te lopen, en dan het moment dat je weet: nu heb ik het. Het houdt je hoofd lekker bezig, en het is een prettige gewoonte bij de ochtendkoffie.

Een woord per dag

Bij Warmer Warmer is er elke dag één geheim woord, voor iedereen hetzelfde. Om middernacht komt er een nieuw. Je speelt in de browser van je telefoon of computer, gratis, zonder app en zonder account. Lukt het een keer echt niet, dan laat de knop “Ik heb hulp nodig” zien wie je kan helpen: de Facebookgroep Warmer Warmer Nederlands, of familie of vrienden naar wie je het spel stuurt.

En misschien merk je, na een paar weken, dat je aan tafel ook sneller omschrijft. Dat je zegt: “Dat ding in de gang, waar je je jas aan hangt.” En dat je het woord dan zelf alweer weet.

Wil je weten waar dat idee van temperaturen vandaan komt? Lees dan over het warm en koud spel. De kleine woordenlijst van het spel staat in Koud, lauw, warm, heet, en wie er een dagelijkse gewoonte van wil maken, vindt ideeën in Geheugentraining voor ouderen.